ISBN 9979-895-06-3 / 978-9979-895-06-0
Nærri farin niður
Ég var lítil telpa sem var svo heppin að fá að fara oft með pabba útá sjó á litlum opnum trillum. Fórum á skak, og grásleppunet úti við Akurey.
Karlarnir kölluðum mig Þuríði formann. Það var ljúft, og kitlaði stoltið þótt ég reyndi að fela það.
Ég var ekki nógu sterk til að draga hrognkelsanetin, pabbi dró, svo ég varð að losa fiskinn, körturnar skáru og sjávarseltan gerði hendurnar bólgnar, kuldi sjávarins bjó til kuldabólgu. Mér fannst það flott. Alvöruhendur.
Franz Arason átti nokkuð stóra trillu, opna auðvitað, nema hvað var vélarhús. Pabbi fór stundum með honum, og ég auðvitað með. Franza þótti gott að hafa pabba með sér til að vera ekki einn á skakinu. Pabbi var líka alltaf lunkinn við vélar. Gerði upp gömul aflóga bílhræ, hætti ekki fyrr en þau fóru í gang. Það var líka gert við alla hluti þegar ég var lítil. Engu fleygt sem hægt var að nýta. Hvorki mat né öðru. Og við vorum að draga björg í bú.
Það var rjómalogn þennan dag. Varla sézt svona sléttur sjór á Sundunum.
Þess vegna sigldum við langt útá flóa, líklega á 7-bauju.
Veiðin gekk mjög vel. Franz var nú líka svo naskur á miðin og hafði lífstíðarlanga reynzluna. Sumir gamlir sjómenn þekkja botninn einsog lófann sinn.
Og menn þurftu þrek. Þetta var ekki amlóðaverk. Það sá ég, því ég var aðeins krakki með kraftadellu og átti langt í land með að ná kröftum pabba.
Ég vissi að afi minn, Eldeyjar-Hjalti skipstjóri, hafði oft komizt í hann krappan á togaraferðum til Póllands og víðar. Hann var, sem kallað var, góður navígator því hann vissi alltaf hvar hann var, úti á rúmsjó, jafnvel í þoku.
Alltaf varð amma Guðrún í Hjaltahúsi, Bræðraborgastíg 8, glöð, þegar afi Hjalti spilaði Eldgamla Ísafold(!!) úti á ytri höfn. Það heyrðist í land, og Reykjavík var ekki nein stórborg í denn tíð.
Amma mín, Lína mamma pabba, var alla tíð jómfrú á skipum, stundum innanlands, á
farþegaskipum, strandferðaskipum, og það var mikil vinna að sinna farþegum á
stuttum ferðum milli hafna, því þeir nýju þurftu allt hreint.
Hún var svo þerna á Goðafossi í utanlandssiglingum. Síðustu ferð Goðafoss
(1944-5) fór amma Lína ekki, því hún var eitthvað lasin rétt fyrir brottför
skipsins, og yngsti sonur hennar, Smári flugstjóri, bróðir pabba, þvertók fyrir
að hún færi þennan túr svona hálflumpin.
Goðafoss fór niður hér inni á Faxaflóa. Þernan sem var staðgengill ömmu
drukknaði.
Jón, pabbi pabba, hafði verið formaður á svona opnum bátum í gamla daga. Eitt sinn skall á mannskaðaveður, og bátar fóru niður. Jón var langt úti á Flóa þegar veðrið skall á. Hann var þá rúmlega tvítugur. Hann skálkaði menn sína niðri í lúkar, og þar þuldu þeir Faðirvorið og biðu þess að koppurinn færi niður. En Jón batt sjálfan sig við stýrið svo hann fyki ekki fyrir borð, og stýrði gegn roki og stórsjó í óralangan tíma. Svo langan að farið var að syngja sálumessu yfir þeim og öðrum sem fórust í þessu ofviðri. En Jón komst í land með sína menn, öllum til mikillar gleði og furðu.
Forfeðrum mínum var einfaldlega ekki fisjað saman. Og ekki bráðfeigir.
Ég fékk alltaf að fara í sveit á sumrin. Fékk að fara, því mig langaði svo að eiga hest. Að fá að fara í sveit var annað en að vera sendur í sveit, en þannig krakka umgekkst ég, ásamt þeim sem fæddust í sveit. Þetta þrennt er ekki allt hið sama.
Hestum fór hins vega fækkandi á bæjunum eftir að jeppinn og farmallinn komu. Lítið orðið um góða reiðhesta á Suðurlandi. En ég lærði þó að mjólka, handmjólka, og kýr eru yndislegar skepnur. Að vísu öðruvísi en hestar, en notalegar samt. Það var ekki fyrr en ég var í sveit í Skagafirði að ég sá afbragðs reiðhest. Það sem kallað var krakkahestur fyrir norðan var sama og gæðgingur fyrir sunnan. Truntur voru ekki til þar.
Þrátt fyrir að vélamenningin væri að koma, man ég eftir hestasláttuvél, dreginni af tveim hestum, og hestarakstarvél, dreginni af einum hesti. Og ég var sótt á hestakerru þegar rútan var komin á endastöð.
Sögð var saga af því að hestarnir voru á beit eftir að vélarnar komu, góðir með sig en nokkuð að verða óþarfir. Svo vildi stundum til að vélar biluðu í miðjum þurrki, og gamlir bændur kunnu ekkert að gera við. Þá voru hestarnir sóttir og spenntir fyrir gömlu græjurnar. Svo var gert við jeppann og traktorinn, og þá fengu hrossin frelsið á ný. En: næst þegar vélar biluðu og sækja átti hestana, höfðu þeir vaðið fyrir neðan sig og hlupu á fjöll. Þetta fannst mér drepfyndið. Létu ekki ná sér þegar vélarhljóðið þagnaði.
Forfeðurnir úr Stóru-Mörk voru auðvitað bændur og reru úr Vík. Og langafi minn, Ólafur Magnússon úr Landeyjum, átti Syrðra-Langholt í Hreppum og Einiholt í Biskupstungum, var stórbóndi.
Ekki ætlaði ég að verða ættleri né heldur amlóði, enda átti ekki kyn til. Hraust fólk og varð gamalt, virtist ófeigt þótt það lenti í lífshættu. Svo ég dró fisk. Ég þekkti á því hvernig færið titraði að nú var ýsa á eða lýsa, eða lúðan sem var þung kyrr en tók dýfur. Sökkan var látin í botn og svo dregið upp um einn faðm. Þetta vissu gömlu handfæraveiðasjómennirnir. Og það þurfti að skaka. Komin rauf í borðstokkinn af núningnum. Nema þegar mikil alda var, þá sá báturinn um skakið.
Kyrrðin var mikil og blíðan. Mikil og þung undiralda, en spegilsléttur sjór.
En enginn bátur var samt þarna í nánd. Við vorum svo ein í heiminum, Franzi,
pabbi, ég og báturinn, sem var að verða drekkhlaðinn af fiski.
Heimurinn er svo stór úti á sjó. Víðáttan svo óendanlega víð, og hafsið svo
óendanlega djúpt.
En þetta var dagsferð og þurfti auðvitað að halda til hafnar.
Pabbi ræsti maskínuna. Allt í einu kviknaði í olíunni sem var löðrandi um alla
maskínuna og á vélarhússgólfinu. Það drapst á vélinni.
Logarnir léku um vélina.
Ekkert slökkvitæki var í bátnum, engin neyðarblys, engin talstöð, engin
björgunarvesti.
Hvílík fornöld!
Og enn verra að engir bátar voru nærri.
Pabbi, þrekmikill maður, tók skjólu sem notuð var til að ausa út sjó, og jós nú sjó á vélina, fötu eftir fötu, en olíueldur á það til að æsast við að skvett er á hann. Vatn settist fyrir á gólfinu, en eldurinn logaði enn utaná vélinni. Flotþoli bátsins yðri brátt ofgert og ekki ráð að ausa meiri sjó inn. Tungurnar náðu upp að þakinu á vélarrúminu. Pabbi lokaði hurðargarminum í þeirri von að eldinn skorti loft. Það heyrðist hvinur og hviss því eldsmatinn skorti ekki.
Við vissum öll þrjú að nú var hætta á ferðum.
Franzi var byrjaður að fleygja út fiski til að létta bátinn.
Eins gott að aðeins var ylgja og straumur á útfirinu, ekki neinn sjór.
Pabbi tók plitti og árar og til stóð að binda mig við allt sem flotið gat. Ég vissi að skárra væri fyrir mömmu að fá líkið fljótandi en að ég færi niður með bátnum. Þótt ég gæti andað yrði kuldinn of mikill til að lifa af stígvélafullur og blautur í óákveðið langan tíma. Ég var ekki hrædd, en skyldi að nú myndi ég deyja.
Allt í einu slokknaði eldurinn.
Funhita lagði móti pabba þegar hann opnaði varlega.
Nú tók pabbi til við að ausa út sjónum.
Rjómalognið hafði bjargað okkur.
En björninn var ekki unnin: Vélin fór ekki í gang.
Pabbi þurfti að pilla vélina í sundur, með engum nýtilegum verkfærum, aðallega
flatningshníf og sterkum fingrum, og þurrka með tvisti og blása.
Og það tókst! Loksins loksins!
Slæmur gangur í byrjun en svo reif hún sig upp.
Og við stímdum til hafnar.
Pabbi fór inn í Slippsbúðina, en þar var hann verzlunastjóri í áratugi, og
hringdi í mömmu. Hann lét mömmu alltaf vita þegar við komum að.
Það var kannski ekki neitt skrítið að við værum svona lengi í þessu yndislega
veðri.
Við áttum eftir að koma aflanum í land, og keyra Franza heim með sinn hlut.
Þegar við svo komum heim, horfði mamma á pabba og sagði:
-Maggi, þú ert náfölur. Hvað kom fyrir?
**
.