Ég geri ráð fyrir að lesendur Fjallkonunnar muni búast við því að blaðið flytji einhver ummæli út af öllu andatrúarskrafinu, sem gengur hér í bænum, ekki síst nú, þegar búið er að minnast á mig allháðulega í sambandi við það mál, í málgagni stjórnarinnar.
Ég hefi um nokkur ár, að svo miklu leyti sem mér hefir unnist tími til frá öðrum störfum, kynnt mér allmargar bækur um spíritisma og "theosofi" (andatrú og guðspeki). Þeim mönnum, sem aðhyllast þær lífsskoðanir, og þeir skipta milljónum í Norðurálfunni og Vesturheimi, kemur saman um það, jafnframt því sem þá greinir á um margt og mikið, að unnt sé fyrir mennina að komast í samband við verur, sem ekki hafi jarðneskan líkama, og þá fyrst og fremst í samband við framliðna menn.
Þessa sannfæring sína byggja mennirnir á atburðum sem þeir fullyrða að séu að gerast nú á tímum.
Mér þótti gaman að þessum bókum. Þær höfðu ekki sérlega sannfærandi áhrif á mig. En þær bentu svo áþreifanlega á þá ríku tilhneigingu, sem býr á þessum síðustu áratugum í hugum sumra þeirra manna er ekki aðhyllast kenningar kristindómsins, til þess að leita burt frá þeirri lífsskoðun er neitar því að sálin sé annað en afleiðing af sérstökum líffærastörfum í mannlegum líkum, lífsskoðun, sem nefnd er materialismi, og mjög hefir verið haldið fram af merkum vísindamönnum.
Þessi tilhneiging var mér hugnæm. Og við það sat. Þar til er mér barst í hendur bók, sem heitir: "Human Personality and its survival of bodily death" (Persónuleikur mannsins og framhald á lífi hans eftir líkamlegan dauða), eftir Frederic W. H. Myers, forseta Sálarrannsóknafélagsins breska (Society of psychical research), þá vaknaði hjá mér ákveðin löngun til þess að kynnast þeim fyrirbrigðum, sem hér er um að tefla, nákvæmar en af bókum.
Félag þetta var stofnað fyrir nálægt 30 árum af nokkrum af hinum merkustu mönnum Breta. Stofnendur voru meðal annarra nokkrir af ágætustu vísindamönnum Englendinga, þar á meðal Sir William Crookes, einn af allra fremstu eðlis- og efnafræðingum veraldarinnar, og Alfred Russel Wallace, sem kom fram með breytiþróunarkenninguna samtímis Darwin, tveir biskupar í ensku kirkjunni og nokkrir afburðamenn í stjórnmálum, þar á meðal Gladstone og Balfour, núverandi forsætisráðherra Breta.
Grundvallarhugsanir, sem fyrir stofnendunum vöktu, voru á þessa leið:
"Mannkynið hefir síðan einhvern tíma langt, langt aftur í öldum, haft hugboð um það að mannsandinn héldi áfram að lifa eftir jarðneskt líflát. Þetta hugboð eða þessi trú, byggist að minnsta kosti að miklu leyti á sambandi, sem fullyrt er að endrum og sinnum hafi komist á milli hins ósýnilega, andlega og hins sýnilega, jarðneska heims. Til dæmis að taka er það einmitt eitt grundvallaratriðið í kristinni trú, að vera, sem lifði hér á jörðinni ein 33 ár, hafi, eftir andlátið, birst vinum sínum. Enn í dag er fjöldi manna sem fullyrðir að þeir hafi verið sjónarvottar að atburðum, sem gerst hafi sjálfkrafa og að minnsta kosti í fljótu bragði bendi ríkt á það að þeir eigi rót sína að rekja til ósýnilegs heims. Og jafnframt er afar mikill flokkur manna, spíritistar, sem staðhæfa að þeir geti sjálfir framleitt fyrirbrigði, sem auðsjáanlega og áreiðanlega stafi frá öðrum heimi.
Nú er það ekkert, sem mönnunum getur riðið meira á að vita með vissu en það, að þeir eigi að lifa eftir dauðann. En þó að kynlegt megi virðast, hefir aldrei verið beitt við þessi fyrirbrigði sams konar rannsóknaraðferð vísindanna eins og beitt er við önnur fyrirbrigði tilverunnar, til þess að fá vitneskju um hvort þau séu nokkuð annað en hugarburður og hvers eðlis þau séu. Það er ekki samboðið þekkingarþrá mannkynsins að leggja þetta lengur undir höfuð. Svo var félagið stofnað til þess að halda þessum rannsóknum uppi."
Bók Myers, sú er ég nefni áður, mikið rit, um 1400 blaðsíður, er um aðalatriði þessara rannsókna. Og hver hefir svo árangurinn orðið þessi 30 ár?
Í stuttu máli þessi:
Af þeim fyrirbrigðum sem koma sjálfkrafa (svipir og þess konar) og víðast benda á áframhald lífsins eftir dauðann, eru sum fráleitt annað en skynvillur, eiga sér engan stað utan meðvitundar þeirra manna, sem þykjast skynja þau.
En samt verður eftir aragrúi af fyrirbrigðum, sem líka koma sjálfkrafa og líka benda á áframhald tilverunnar eftir dauðann, en ekki verða með þeirri þekkingu sem mannkynið hefir nú, skýrð á nokkurn annan hátt en þann, að þau standi í sambandi við tilveru eftir dauðann.
Svo eru þau fyrirbrigði, sem að einhverju leyti standa í sambandi við tilraunir, eru á einhvern hátt afleiðingar þeirra.
Margt af því sem sýnt er fyrir peninga og fullyrt er að sé áhrif úr andans heimi, hefir félagið sýnt og sannað að er ekki annað en tál og prettir.
En samt verður eftir aragrúi af tilraunafyrirbrigðum er hljóta að stafa frá öflum, sem vísindin þekktu ekki fyrir 30-40 árum. Sum af þeim fyrirbrigðum geta stafað frá öflum er leynast með mönnunum, að minnsta kosti sumum mönnum, öflum er menn hafa fundið og gefið nöfn á síðustu áratugum.
En samt verða eftir fjöldamörg fyrirbrigði, sem þeir er fyrir rannsóknunum hafa staðið, geta ekki gert sér neina grein fyrir aðra en þá, að þau stafi þaðan sem spíritistar fullyrða.
Crookes og Wallace hafa orðið algerir og ákveðnir spíritistar við rannsóknir sínar. Crookes er samt ekki talinn meiri vitfirringur en svo að hann hefir síðan verið gerður að forseta fyrir breska vísindafélaginu (British Association). Prófessor Hyslop, sá er samið hefir sálarfræði þá, er lögð er til grundvallar minnsta kostsi sumstaðar við háskólapróf í heimspeki í Bandaríkjunum, hefir ritað langa bók, um 300 blaðsíður, um þær tilraunir sem hann gerði á skömmum tíma, en kveðst ekki geta skýrt það er fyrir hann bar á nokkurn annan veg en spírítískan.
Að svipaðri niðurstöðu virðist prófessor William James hafa komist, maður, sem prófessor Höffding telur einna fremstan núlifandi sálfræðinga í heimi. Og Myers sjálfur sér engan skynsamlegan veg til þess að komast hjá því að viðurkenna þau stórtíðindi að mönnunum hafi tekist að sanna sjálfstæða tilveru sálarinnar og komast í samband við framliðna menn. Hann skorar fastlega á menn í nafni vísindanna og sannleikans, að leggja sinn skerf til rannsóknanna, það því fremur sem hann telur sambandið mjög ófullkomið og óáreiðanlegt, enda veitist honum sjálfum afar örðugt að ná þeirri vissu, sem hann taldi óyggjandi.
Þegar ég hafði lesið þessa bók Myers, fór mig að langa til að gera tilraunir til þess að verða sjálfur sjónarvottur að einhverjum þeim fyrirbrigðum sem hér er um að tefla. Ég gerði nokkrar tilraunir á Akureyri. En þær mistókust með öllu.
Nokkru eftir að ég kom hingað suður, reyndi ég að nýju. Ég fékk nokkrar frúr, nokkrar ungar stúlkur og nokkra háskólagengna karlmenn til þess að hjálpa til við tilraunirnar og menn hafa skipst á um það eftir atvikum og ástæðum.
Trúarskoðanir þessa fólks eru mjög mismunandi. Sumir eru afdráttarlaust kristnir menn, aðrir hallast naumast fremur að einum trúarbrögðum en öðrum. Og enn aðrir eru þar einhvers staðar á milli með skoðanir sínar. Og það sem að hefir verið hafst í samkomum okkar, hefir verið gersamlega rannsóknareðlis og á engan annan veg.
Ég ætla ekki að fara að lýsa því neitt er hefir borið fyrir okkur, sem höfum verið við þetta að fást. Þeir, sem löngun hafa til að kynnast málinu, geta lesið um miklu merkilegri fyrirbrigði en þau, sem enn hafa hjá okkur gerst. Bækurnar um þetta mál voru í vetur eitthvað 30 þúsund bindi, svo nógu er úr að moða. En hitt get ég tekið fram, að árangurinn hefir þegar orðið meiri en nokkurt okkar hefir víst gert sér í hugarlund í byrjuninni, þó að skoðanamunur geti að sjálfsögðu verið um það, hvernig á því standi, sem fyrir hefir komið, enda fjarri því að allir, sem tekið hafa þátt í þessum tilraunum, hafi gengið úr skugga um að hér sé að tefla um áhrif úr andans heimi.
Það er ekki í fordildar- eða metnaðarskyni að ég hefi minnst svo mikið á sjálfan mig í sambandi við þetta mál. Mér finnst hér ekki vera neitt til að miklast af. En úr því að farið er að svívirða þessar tilraunir, vildi ég láta þess afdráttarlaust getið, að þær eru mér að kenna. Allir, sem við þær hafa fengist, hafa gert það fyrir mín orð.
En ég fæ ekki heldur með nokkru móti séð, að hér sé neitt að skammast sín fyrir. Þó að ritstjóri Reykjavíkur viti ekki um merkilegustu uppgötvanirnar, sem gerðar hafa verið á síðustu öld, er ég ekki skyldugur til þess að vera jafn fáfróður. Þó að sannleiksþrá hans sé fullnægt með "málgagni sannsöglinnar," hefi ég rétt til að leita sannleikans víðar. Og þegar ég geri það á mínu heimili eða á heimilum vina minna, finnst mér ekki ósanngjarnt að ég fái, enda á ég meira að segja lagaheimting á að fá að gera það allsendis óáreittur. Mér finnst ekki úr vegi fyrir stjórnarhöfðingjana að benda ritstjóra sínum á það.
Það er hálfgert ógeð í mér við það að minnast nokkuð á tilraun stjórnarblaðsins til að ófrægja okkur, sem við þetta erum að fást, fyrir óguðlegt athæfi, þar sem bannað sé í ritningunni að leita frétta af framliðnum. Mér finnst svo mikið óbragð af því, þegar Jón Ólafsson fer að vanda um við menn fyrir það að þeir breyti ekki samkvæmt guðs orði.
Samt tel ég rétt að minnast á þetta atriði örfáum orðum, til þess að afstýra því að blað stjórnarinnar fái æst með þessu hugi fáfróðra og andlega lítilsigldra manna, sem sýnilega er tiltætlunin.
Það er aldrei nema satt, að Móselög banna að leita frétta af framliðnum. En kristnir menn telja sig yfirleitt ekki bundna við öll Móselög. Þau banna manni t.d. að eta blóðmör og að búa til nokkra mynd. Eftir því er ekki farið. Enginn kristinn maður telur sig bundinn við slík fyrirmæli, nema ef til vill Aðventistar. Hugsandi nútíðarmenn telja þó enn fráleitara að láta nokkur þúsund ára gömul fyrirmæli leggja höft á leit sína eftir sannleikanum og það þeim sannleika, sem öllu mannkyninu og hverri einstakri mannssál kemur meira við en nokkurt annað atriði þekkingarinnar.

Heimild: Fjallkonan, 1906.