|
|
 |
Grjetar
Fells:
Agnes og
Friðrik
Hvernig á því stóð að bein þeirra voru grafin upp og
flutt að Tjarnarkirkju
17. júní
síðastliðinn flutti ég í útvarpið erindi um síðustu aftökuna á Íslandi.
Sama dag voru hinar jarðnesku leifar þeirra Agnesar Magnúsdóttur og
Friðriks Sigurðssonar jarðaðar í kirkjugarðinum á Tjörn á Vatnsnesi (í
Húnavatnssýslu). Framkvæmdi þá athöfn sóknarpresturinn þar, síra Sigurður
Jóhannesson. 21. sama mánaðar komu allmargir menn saman á hinum fornu
brunarústum á Illugastöðum, og var þar beðið fyrir sálum þeirra Agnesar og
Friðriks, af síra Sigurði Jóhannessyni. Við það tækifæri talaði og bóndinn
á Illugastöðum, Guðmundur Arason, og kona
hans.
Ýmsar
kviksögur hafa gengið um það hér í bænum, hvernig á atburðum þessum
standi. Saga þessa máls er rétt sögð á þessa
leið:
Kona ein hér í
bæ, sem ekki vill láta nafns síns getið, er allmiklum miðilshæfileikum
gædd. Koma þeir hæfileikar fram í ósjálfráðri skrift. Hið óhamingjusama
fólk, sem frá var sagt í erindi því, sem nefnt var hér að framan, þau
Friðrik, Nathan og Agnes, höfðu lengi látið þá eindregnu ósk í ljós, að
reynt yrði að milda málstað þeirra, sérstaklega Agnesar, og hafa áhrif á
almenningsálitið í þá átt að vekja samúð með þeim og skilning á öllum
málavöxtum. Var þess sérstaklega óskað, að beðið væri fyrir sálum þeirra á
brunarústunum á Illugastöðum, og að guðsþjónusta færi fram í sama skyni í
Vatnstjarnarkirkju. En allt varð þetta að fara fram fyrir sumarstólstöður
þessa árs.
Eru nú liðin
rúmlega tvö ár síðan að þessu máli var fyrst hreyft að handan. Ýmis konar
smá sannanir hrúguðust upp, svo að lokum varð ekki undan því komist að
leggja trúnað á að vitsmunaverur þær úr öðrum heimi, er hér áttu hlut að
máli, væru þær er þær söðgust vera.
Í þetta sinn
er ekki unnt að tilgreina allar þær sannanir, enda ekki alltaf hirt um að
vottfesta þær. En svo mikið er víst, að fast var eftir leitað um
framkvæmdir og fékk málið að lokum á sig svo mikinn alvöru- og
veruleikablæ, að viðurlitamikið þótti að sinna því ekki á þann hátt, sem
um var beðið.
Hin
yfirlætislausa kona, sem í þetta sinn var milliliður milli heimanna
tveggja, komst ekki hjá því að reyna með einhverjum hætti að koma þessum
óskum hinna framliðnu á framfæri í þessum heimi. Guðmundur Sigurjónsson
Hofdal, ötull maður og greinagóður, bauð henni aðstoð sína. Páll
hæstaréttardómari Einarsson var og fyrstur manna kvaddur til ráða,
samkvæmt eindreginni ósk að handan. Leitað var til biskups um leyfi til að
grafa upp bein þeirra Agnesar og Friðriks og jarða þau í vígðri mold, og
skal það sagt biskupi til hróss, að hann leyfði það með ljúfu
geði.
Guðmundur
Hofdal brá sér nú norður til að sjá um uppgröftinn á beinunum og kýs ég að
láta hann sjálfan segja frá för sinni. Með hans leyfi birtist því hér
orðrétt útskrift úr dagbók hans, frá 13.-15. júní,
þ.á.
Honum segist svo frá:
"13. júní
1934
Síðdegis í dag
var sú ákvörðun tekin, að ég legði af stað snemma í fyrramálið norður í
Húnavatnssýslu. Tilgangur fararinnar er sá, að leita að dys þeirra Agnesar
Magnúsdóttur og Friðriks Sigurðssonar, er tekin voru af lífi í
Vatnsdalshólum, 12. janúar 1830, vegna morðs á Nathani Ketilssyni, og
grafa upp líkamsleifar þeirra til endurgreftrunar í vígða
mold.
Tildrög þessa
máls eru þau, að því er ég best veit, að Agnes og Friðrik hafa sjálf, í
gegnum ósjálfráða skrift, óskað, ásamt mörgu fleira, eftir uppgreftri
beina sinna og jarðsynging þeirra í kirkjugarði Tjarnarkirkju á
Vatnsnesi.
Vegna þeirrar
óraleiðar, sem er frá Vatnsdalshólum til Tjarnarkirkju og þar sem höfuð
þeirra Agnesar og Friðriks, voru grafin í Þingeyrarkirkjugarði, sem er
skammt frá hólunum, þótti mér æskilegra að beinin yrðu jarðsungin, ef þau
fyndust, að Þingeyrum. Bað ég því miðilinn í dag, er mér var falin
norðurförin, að leita leyfis Agnesar og Friðriks fyrir þeirri breytingu.
Tók miðillin því vel og bauð mér að vera viðstaddur skrift sína í kvöld.
Það gat ég því miður ekki vegna anna, en kom hins vegar til viðtals við
hann að skriftinni lokinni. Fékk ég þá að vita að þau Agnes og Friðrik
héldu fast við þá ósk sína að jarðsyngingin færi fram að Tjörn og að síra
Sigurður Jóhannesson frá Hindisvík gerði prestsverkin.
Þau höfðu sagt
það vera rangt að höfuð þeirra hefðu verið flutt í Þingeyrarkirkjugarð.
"Gæðakonan góða" – Þingeyrarprestkonan, - hafði að vísu falið vinnumanni
sínum að gera svo, nóttina eftir aftökuna, en hann svikist um það, án þess
þó nokkurn tíma yrði uppvíst, og hefði hann tekið það leyndarmál með sér í
gröfina. Vinnumaðurinn hefði farið til aftökustaðarins þá um nóttina, eins
og til stóð, tekið höfuðin niður, en í stað þess að fara með þau til
Þingeyrar og grafa þau þar á laun, eins og hann hafði lofað prestkonunni
að gera, gróf hann þau "sem svaraði feti norðan við dysina, þar er
malarbornara."
Fyrir nokkru
síðan hafði Agnes vísað all nákvæmlega á dysina og meðal annars með þessum
orðum:
"Það er í
hásumars-sólsetursátt, séð frá aftökupallinum og skammt frá
honum."
Í sögu Nathans
Ketilssonar og Skáld-Rósu, eftir Brynjólf Jónsson frá Minna-Núpi, er ég
hef nú fyrir framan mig, segir svo á blaðsíðu 123, eftir að aftökunni
hefur verið lýst:
"Líkin voru
lögð í kistur og grafin þar skammt frá, en höfuðin sett á stengur, því svo
var ákveðið í dómnum."
Aðrar
upplýsingar um afstöðu dysjarinnar, er ekki þar að hafa og verð ég því að
hlíta leiðsögn Agnesar, þegar til leitarinnar
kemur.
Agnes hafði
látið þess getið í kvöld, í sambandi við frásögnina um höfuðin, að
vinnumaðurinn hefði ekki tekið sitt höfuð upp af stönginni, heldur brotið
hana, skiliðbrotið eftir í höfðinu, og að þar sé það enn. Þá hafði hún og
gefið mér þetta ráð, meðal ýmsra annarra, viðvíkjandi
norðurförinni:
"Guðmundur á
að fá aðstoð Magnúsar gamla á Sveinsstöðum, því hann mun reynast góður
leitarmaður."
Hver þessi Magnús er eða hvort hann er til, veit ég ekki.
14. júní
1934
Klukkan er 8
að morgni. Ég er ferðbúinn til norðurfararinnar og býð óstundvísra
förunauta, er ætla til Akureyrar.
Það eru
andvöku-hugleiðingar næturinnar er nú ryðja sér til rúms á pappírinn.
Ókvíðinn um erindislokin tókst ég á hendur í gær þetta fyrirhugaða
ferðalag, því ég hafði fengið að kynnast starfshætti miðilsins og því er
ritast hefur hjá honum, þessu máli viðvíkjandi, og sannfærst um veruleik
ósjálfræðisins í skriftinni, sem og um nákvæmni stjórnanda hans, sem knýtt
hefur margþætta sannanakeðju utan um þetta málefni þeirra, Agnesar og
Friðriks. Sannanakeðju er ég, þrátt fyrir efunargirni, verð að beygja mig
fyrir. En frásögnin í gærkvöldi, um Þingeyrar-vinnumanninn og höfuðin,
hefur skotið mér skelk í bringu. Sagnirnar um flutning höfðanna í
Þingeyrakirkju eru svo einróma, að ég óttast að hið örugga miðilssamband,
er ég hugði vera, fari hér með vitleysu, og hins vegar er tilvísunin til
"Magnúsar gamla" á Sveinsstöðum svo óljós, að ég efa að hann sé til, hvað
þá svo fundvís sem Agnes vill vera láta. Það er að vísu margt sem... Nú
eru förunautar mínir komnir.
Það er komið
að miðnætti, ég er kominn að Sveinsstöðum í Austur-Húnavatnssýslu og búinn
að neyta þar góðs beina. "Magnús gamli" er til og er hreppsstjóri sveitar
sinnar, greindur maður og gætinn, að því er mér virðist. Hann er að vísu
ekki, eftir útliti að dæma, nema liðlega fertugur að aldri, þótt Agnes
titli hann gamlan.
Ég hef sagt
honum frá erindi mínu og frá ósk Agnesar um aðstoð hans við leitina.
Aðstoðina mun hann með ánægju í té láta, en ég efa að hann leggi trúnað á
afskifti Agnesar af þessu máli. Ég hef einnig sagt honum frá fullyrðingum
hennar um höfuðin og malarborna jarðveginn, sem þau eiga að liggja í, svo
og frá spýtubrotinu í höfði Agnesar.
Magnús kveðst
aldrei hafa heyrt annars getið en að höfuðin væru í Þingeyrakirkjugarði og
að þau hefðu verið flutt þangað að tilhlutan fólksins þar. Sagði ég honum
frá frásögn Agnesar um sviksemi vinnumannsins í því
efni.
Vart mun
Magnús leggja trúnað á sannleiksgildi þessara frásagna Agnesar. Að vísu
hefur hann ekki haft nein orð þar um, en kímnisbros hans undir frásögn
minni hefur blásið mér því í brjóst.
Það, að "Magnús gamli" reyndist vera til, hefur að nýju vakið traust mitt á leiðsögn hinna látnu, og leggst ég því ókvíðinn til hvílu.
15. júní
1934
Klukkan er
hálf tíu fyrir hádegi. Ég stend á Þrístapa, en það er hóll sá í
Vatnsdalshólum, er þau Agnes og Friðrik voru leidd á til aftökunnar. Við
hlið mér standa þeir Magnús Jónsson hreppstjóri frá Sveinsstöðum og
fulltíða sonur hans, Ólafur að nafni. Á miðjum hólnum er 45 cm hár pallur,
að flatarmáli 22 og ½ fermeter. Hann hefur verið hlaðinn úr grjóti og
torfi og stendur enn óhaggaður, að öðru leyti en því að hann hefur sigið
lítilsháttar á stöku stað. Í kringum pallinn hafði verið komð fyrir
trégirðingu, að því er sagan segir, en hennar sjást nú engin
merki.
Við hefjum
dysleitina með því að athuga nákvæmlega umhverfið, ef ske kynni að við
yrðum einhvers þess varir ofan jarðar, er gæti orðið okkur til
leiðbeiningar, en er sú leitaraðferð ber engan árangur, könnum við
jarðveginn norðan við aftökupallinn, með 8 mm sverum járnstöngum. Eftir
þannig lagaða fórðungsstundar leit, rekur Magnús sína stöng niður á aðra
kistuna. Er hann þá staddur 12 metrum norðvestan við aftökupallinn. Þar
hefjum við gröft á allstóru svæði, til þess að forðast skemmdir. Á 65 cm
dýpi nyrðst í gryfjunni komum við niður á höfuðkúpurnar, er liggja hvor
hjá annarri. Þar finnum við einnig tíu cm langt spýtubrot, er við ætlum að
sé af annarri hvorri þeirri stöng, er höfuðin voru sett á. Höfuðkúpurnar
virðast lítt fúnar og eru óskemmdar að öðru en því að þrjár tennur vantar
í aðra þeirra. Jarðvegurinn er þarna dálítið malarborinn, en í miðri
gryfjunni og í syðri hluta hennar, er hrein mold. 25 cm neðar komum við
svo niður á kisturnar, í miðri gryfjunni. Þær eru hlið við hlið og liggja
frá suðaustri til norðvesturs. Lokin eru brotin og fallin niður og verður
því eigi með fullri vissu sagt um hver lögun þeirra hefur verið, en að
líkindum hafa þau verið flöt. Kisturnar eru að öðru leyti heilar, en jög
fúnar. Innanmál þeirra er:
Breidd að
fofan 30 cm, í annan endann, en 37 í hinn, en að neðan 24 og 30 cm. Hæð 23
cm, jafnháar í báða enda, en lengd annarrar er 1,45 meter en hinnar 1,65
meter. Beinin eru mjög fúin og varla annað eftir af þeim, en þau hörðustu
og stærstu.
Uppgreftrinum
er lokið og Magnús er farinn heim að Sveinsstöðum til þess að sækja
eitthvað undir beinin, en við Ólafur bíðum hans á
meðan.
Sólin skín nú
í heiði frá hádegisstað og kyssir beinin, sem í 104 ár hafa hvílt í hinu
kalda og dimma skauti náttúrunnar. Í huga mér brjótast fram margs konar
hugsanir og ryðjast óreglulega hver fram fyrir aðra. Þrátt fyrir greind og
góðleik Ólafs, þrái ég því einveru, svo ég færi mér svefnásókn til
afsökunar og geng afsíðis.
Ég sé í
hyllingu andans hinn margþætta hildarleik þeirra örlaga, sem hrundu Agnesi
og Friðriki út á þá glapstigu er leiddi til aftökunnar. Hvernig orsakir og
afleiðingar ófust saman með eðlilegum hætti og leiddu til þess er verða
varð. Sé Agnesi og Friðrik líðandi eftir líkamsdauðann, leita í tíu
áratugi, árangurslausra sætta við mennina, án þess að finna nokkurn þann
er gæti flutt sáttaumleitan þeirra á milli heimanna. Sé angistarótta
þeirra eftir að milliliðurinn, miðillinn, loks er fundinn, óttann við það,
að hann gefist upp við að koma í framkvæmd í tæka tíð, margendurteknum
óskum þeirra um uppgröft beinanna, jarðsynging þeirra í vígða mold,
guðsþjónustuathöfn á morðstaðnum og almenna samhygð og fyrirbeiðslu. Sé
miðilinn og stjórnanda hans, er samstillt í kærleika og þjónustu, ganga
til verks, umlukt geisladýrð dygðugs lífernis, er gjörir þeim mögulegt að
skila verkefni sínu, ósjálfráðu skriftinni villulausara en venja er til um
miðilssambönd. Sé þá í hálparstarfsemi sinni, sem nær jafnt til látinna
sem lifandi, gera góðverkin með hægri hendinni, án vitundar hinnar
vinstri.
Magnús er
kominn aftur. Við göngum frá beinunum til flutnings og lagfærum
moldarbinginn, því ég skil gröfina eftir opna, svo að þeir sem kynnu að
vilja rannsaka hér frekar, geti gert það fyrirhafnarlaust. Á ég þó hér
ekki við fornminjavörð, því hann telur þessa dys fornminjum óviðkomandi.
Ég hirði ekki um að leita uppi smábein í moldinni, því Agnes og Friðrik
töldu beinagröftinn og jarðsynging þeirra í vígða mold, ekkert aðalatriði,
heldur hafa þann eina tilgang að vera eins konar lyftiafl þess starfs, sem
hafið er þeim til hjálpar.
Að skilnaði
geng ég upp á Þrístapa og litast um. Við mér blasir héraðið, sem nú
glitstafar mjög einkennilega í titrandi tíbrá ljósvakans, víðsýnt, frjótt
og fagurt.
Í tilbeiðslu leysi ég hugann frá stund og stað og óska þess af alhug að sálir þeirra Agnesar og Friðriks öðlist nú þegar fullan frið og að innan skamms megi þeim auðnast að sameinast hinni alfullkomnu Hópsál – Guði.
***
Samkvæmt beiðni, vottum við undirritaðir það hér með, að frásögn G.S. Hofdals hér að framan, viðvíkjandi uppgreftri beina þeirra Agnesar og Friðriks, er rétt og sannleikanum samkvæm. Jafnframt vottum við það einnig að okkur og heimafólki okkar, var kunnugt um, af frásögn hans, áður en við lögðum af stað með honum að heiman í morgun, til Vatnsdalshóla, að Agnes og Friðrik hefðu átt að hafa haldið því fram í ósjálfráðri skrift, sem að framan er skráð, viðvíkjandi höfðum þeirra, malarborna jarðveginum og spýtubrotinu í höfði Agnesar.
Sveinsstöðum, 15.
júní 1934.
Magnús
Jónsson.
(sign.)
Ólafur
Magnússon.
(sign.)
Lýkur hér
frásögn Guðmundar Hofdals.
Hið
merkilegasta í sögu þessa máls er sú staðreynd að sagt er frá því að
handan, hvar höfuðkúpanna sé að leita og að það reynist rétt. Má segja að
höfuðin séu hér höfuðatriðið! Annars þykir mér þetta mál allt merkilegt og
hugnæmt, og þori ég að fullyrða að miðillinn er samviskusöm og ráðvönd
kona, sem í engu má vamm sitt vita. Hún er lítið fyrir að auglýsa sjálfa
sig og kemur það best fram í því að hún vill ekki láta nafns síns getið.
En hún var tekin, eins og Páll postuli forðum, í þjónustu kærleikans, og
má hún vel við una. Hún er friðsemjandi á sína vísu, og er því meðal
þeirra, sem einu sinni voru sagðir
"sælir".
Afhendi ég svo
þetta mál íslenskum lesendum til íhugunar og hleypidómalausrar
meðferðar.
Vildi ég ekki síst að það dræpi á dyr hjá þeim, sem virðast halda að hið venjulega og hversdagslega sé hinn eini sannleikur og þætti mér vel, ef þeir opnuðu fyrir því, þó ekki væri nema í hálfa gátt!
Heimild:
Lesbók Morgunblaðsins, desember 1934.