Verund
Dulrænar sagnir
Dularfullur atburður:
Hvað var í
göngunum?
Þegar þetta skeði var frú Jakobína
Jakobsdóttir, nú til heimilis á Ásvallagötu 57 Rvík, á fimmta ári. Hún var
þá hjá fóstra sínum, Gísla Jóhannssyni, sem lengi bjó í Pálsseli í
Dölum.
Hann tók hana til fósturs af Jakobi Sigurðssyni og Halldóru
Guðmundsdóttur, sem einu sinni bjuggu í Hvalseli á Svínadal í Saurbæ í
Dalasýslu.
Þá var það einu sinni að áliðnum degi, seinni hluta vetrar
(1905), að við krakkarnir vorum að leika okkur úti á túni, Jakobína, sem
áður er getið, Einar Eyjólfsson, hálfbróðir Gísla, þá 12 ára, og sá sem
þetta ritar. Kallar þá Gísli til Einars og biður hann að hjálpa sér að
láta inn féð, því það sé komið heim að húsum, en segir okkur Jakobínu að
fara inn í bæ.
Þegar þetta var, stóð gamli bærinn, sem svo var
kallaður. Hann stóð til ársins 1910, en var þá rifinn, þegar Gísli byggði
upp öll bjæjarhús að nýju.
Þessi bær var því í stíl torfbæjanna gömlu,
sem voru algengir fyrir og fyrst eftir aldamótin.
Sjálf baðstofan var svo lág,
að háir menn gátu aðeins gengið uppréttir undir mæni, en biti var yfir hana
þvera, sem allir urðu að beygja sig undir, nema þeir væru því lægri;
annars áttu þeir á hættu að reka sig á bitann, en marga henti slíkt,
bæði kunnuga og ókunnuga, því margan gestinn bar þar að garði í þá daga,
þó lítil væru húsakynni, því fóstri minn var gestrisinn maður.
Utan af hlaði
og inn að baðstofu voru löng og dimm göng, sem enduðu við pallskör,
þar sem gengið var upp á baðstofugólf.
Eins og tíðkaðist í þá daga voru
dyr til beggja handa úr göngum þessum, er lágu inn í búr, eldhús og fleiri
frammíhús.
Vík ég þá aftur að því, er við Jakobína höldum heim á hlað,
og verður þá Jakobína fyrri til að taka hrísvönd, sem lá þar við
bæjardyrnar og hafður var til þess að sópa af sér snjó, því þá þekktust
ekki strásópar. Þegar hún hafði sópað af sér, fékk hún mér hrísvöndinn og
leggur af stað inn göngin til baðstofu. En áður en ég hafði að fullu sópað
af mér snjóinn, heyrði ég að Jakobína rak upp óp mikið. Ég hljóp þá inn í
göngin, en sökum þess að dimmt var í göngunum og mér líka dimmt fyrir
augum utan úr snjólýsunni, sá ég ekkert, en í því heyrði ég að fóstra
mín, Ólína Guðjónsdóttir kona Gísla, kallar:
"Guð hjálpi þér, barn,
hvað gengur að þér?"
En í sömu svifum kemur Jakobína í dauðans ofboði
og slengist eða skríður upp á skörina.
Fóstra mín þreif hana þá í
fangið og bar hana inn í rúm.
Litlu
síðar, þegar Jakobína hafði jafnað sig eftir mestu hræðsluna, sagðist
henni svo frá, að þá er hún var komin í göngin á móts við eldhúsdyr, hafi
sér sýnst þar eitthvað í dyrunum, sem líktist stórum fugli á stærð við
álft. Hafi þá gripið sig ógurleg hræðsla og um leið hafi verið rifið í
kjól sinn að aftan, en í því heyrði hún fóstru sína biðja fyrir sér, eins
og áður segir. Hafi þá þessi ófögnuður sleppt sér, en yfir sig liðið um
leið og hún var að reyna að komast upp á skörina.
Þegar að var gáð var
kjóll hennar rifinn að aftanverðu og rauðar rispur á beru baki hennar,
eins og eftir klær.
Atburður þessi þótti kynlegur mjög, en þar var
gömul kona á heimilinu, Guðbjörg Gísladóttir, móðir Gísla, sem þóttist þó
geta ráðið gátu þessa.
Hún lét þau orð falla, að sennilega yrði þess
ekki langt að bíða, að einhver kæmi frá Sólheimum. Sólheimar eru næsti bær
við Pálssel, norðan Laxár. Þá bjó í Sólheimum Sigtryggur Sigtryggsson,
einn af svokallaðri Ennisætt, sem sagt var að Ennis- eða Sólheima-móri
fylgdi.
Á þeim tímum þóttust margir verða Móra varir á undan fólki frá
Sólheimum.
Guðbjörg var talin skyggn og oft sagði hún fyrir gestakomu frá
Sólheimum og víðar frá, sem ég man ekki til að brygðist.
En
yfirleitt var hún fáorð um slíka hluti eins og aðra, en hún var
strangheiðarleg í orðum, ef hún annars sagði nokkuð. Hún sagði þeim er
þetta ritar, frá því, að hún sæi eins og áður, eftir að hún varð blind,
með öðrum orðum, væri skyggn eftir sem áður.
En hvað sem þetta hefur nú verið í göngunum, þá var það
víst, að um kvöldið kom Sigtryggur Sigtryggsson frá Sólheimum yfir að
Pálsseli.
Jóh. Ásgeirsson .
(Heimild:
Heima er
bezt)