Draugurinn Stokkfrú

Draugurinn Stokkfrú má vel teljast ættardraugur fólksins frá Fossi þótt lítið hafi orðið vart við hana í seinni tíð. Þetta var fínn draugur sem gekk á dönskum skóm, enda af dönskum ættum. Frúin virðist þó að öðru leyti hafa lagað sig að háttum íslenskra drauga, meiddi skepnur og gerði fólki ýmsar skráveifur. Stokkfrú fylgdi fyrst Erlendi Hannessyni presti í Gufudal (f. 1740, d. 1813). Skyldleiki okkar við sr. Erlend Hannesson í Gufudal er sem hér segir: Sonur sr. Erlendar í Gufudal var Runólfur, prestur á Brjánslæk, hans sonur var Erlendur Runólfsson bóndi á Hamri á Barðaströnd, og sonur hans Marteinn, faðir Friðgerðar á Fossi.

Um Stokkfrú má lesa í sögnum úr Gufudalssveit sem Arngrímur Fr. Bjarnason skrásetti:

"Erlendi presti í Gufudal fylgdi dönsk afturganga, sem nefnd var Stokkfrú. Hún fylgdi Erlendi presti ljósum logum og varð mjög vart á öðrum bæjum, er prestur var á ferð í embættisverkum eða til annara erinda.

Eitt sinn var Erlendur prestur á ferð um Barm í Gufudalssveit þar sem Einstigi heitir. Nokkuð frá Einstigi heitir Víghamar. Það er klettabrík, allhá, með gati í gegn, vel manngeng. Erlendur prestur ætlaði sér leið um Víghamar, en Stokkfrú var þá komin á slóð prests, og varnaði honum leið. Smeygði hún sér í gatið eða gegn um ganginn fram hjá presti, svo hann gat aldrei sloppið í gegn, og varð að hætta för sinni þann dag. Eftir þetta lét Erlendur prestur hlaða upp í gatið á Víghamri. Kvað hann Stokkfrú verða annað til en meina sér þar aftur ferðir.

Munnmæli herma að Stokkfrú hafi drepið Vigfús stúdent, son Erlendar prests. Hann varð úti í hríðarbyl, skammt frá bænum í Gufudal. Þetta var kennt Stokkfrú, og segja sumir, að hún hafi villt um Vigfús, en aðrir að hún hafi drepið hann. Lík Vigfúsar fannst við svonefndan Hvítablett, og var illa útleikið.

Stokkfrú gerði usla og ónáðir á mörgum bæjum á undan Erlendi presti og niðjum hans. Sáu hana margir ýmist í björtu eða dimmu, þar sem hún tröllreið og meiddi skepnur í haga eða húsum inni, og gerði fólki glettingar og skráveifur. Það þótti undarlegt, að Stokkfrú gekk á stígvélum, sem þá voru af almenningi nefndir danskir skór. Stundum hafði hún líka staf í hendi.

Sumar sagnir herma, að heima í Gufudal hafi Stokkfrú verið svo aðgangshörð, að skammta þurfti henni mat sem lifandi fólki. Færist það fyrir mátti eiga víst að bezta mjólkurkýrin yrði nytlaus; kind lægi dauð eða sitthvað annað, sem illa kom sér fyrir heimilið."

Saga þessi er prentuð í Vestfirzkum sögnum III, s. hl. (Rvík 1949), bls. 232-233.

Í Ársriti Sögufélags Ísfirðinga, 1. árgangi (1956), er birtur fyrsti hluti ævisögu Hallbjörns Edvarðs Oddssonar sem var fæddur 1867 og ólst upp í Gufudal frá fimm ára aldri. Hann átti síðar heima á næsta bæ, Hofsstöðum, og hefur því verið vel kunnugur á þessum slóðum. Hann lýsir þar staðháttum í Gufudal og segir m.a.:

"Ef farið er úr Kirkjuhjöllunum yfir Gufudalsána, rétt fyrir neðan Stokkinn, koma menn á dálítinn grasblett, sem Álftadalsáin hefur í margar aldir verið að smáminnka með aur- og grjótburði sínum. Blettur þessi er ávallt hvítur, því hann er svo sinumikill, að meira ber á henni en grænu stráunum, og er sagt, að séra Erlendur prestur í Gufudal hafi í hríðarbyl misst þar son sinn við smalamennsku. Var því trúað að dönsk kærasta prests, er hann sveik á háskólaárum sínum, og fyrirfór sér, hafi hefnt sín með því að drepa piltinn þarna, og hafi hljóðin í honum heyrst heim á staðinn, og hætt, er prestur hringdi kirkjuklukkunum, en byrjað strax aftur, er hætt var, unz hann var dáinn." (Ársrit Sögufélags Ísfirðinga 1. ár, 1956, bls. 141.)

Myndina hér ofar á síðunni tók Jónína Hafsteinsdóttir af Víghamri sumarið 1997. Þar er ekkert gat að sjá nú og reyndar ekki hleðslu heldur. Í ævisögu Hallbjörns, sem áður er minnst á, nefnir hann reyndar að nokkuð myndarlegt gat sé í klettinum svo hér fer eitthvað milli mála. Eins og sjá má á myndinni er hamarinn rétt við veginn milli Brekku og Gufudals. Það er því tilvalið að skoða hann þegar farið er þarna um.

Gatið á Víghamri

Jónína benti umsjónarmanni á það fyrir nokkru að reyndar væri gat að finna á Víghamri þótt það sæist ekki frá veginum þar sem myndin hér fyrir ofan er tekin. Umsjónarmaður átti leið um þessar slóðir fyrr í sumar og lét þá loksins verða af því að stíga út úr bílnum og líta á hamarinn frá öðru sjónarhorni. Og viti menn: Gatið blasti við og ef einhvern tíma hefur verið hlaðið upp í það er sú hleðsla löngu hrunin. Það er því ekkert sem hindrar Stokkfrú í að smeygja sér fram og aftur gegnum gatið sér til skemmtunar og ekki er nein ástæða til að rengja söguna með þeim rökum að gatið vanti í hamarinn.

Þessu til staðfestingar eru hér tvær myndir af hamrinum og gatinu:

(31/8 2008)