Eyðibýli jarðlífsins
"Landið var fagurt og frítt, sagði Jónas Hallgrímsson í kvæði sínu Ísland, og þar fer hann ekki með staðlausa stafi, frekar en fyrri daginn. Mikið hefur verið rætt um, hin síðari ár, hversu víða byggðir eru að eyðast á landi okkar, og þá staðreynd að fólkið flytur sem óðast til höfuðborgarsvæðisins. Eftir liggja ýmis merki um handarverk þess, líf og atburði, hrópandi tákn um það sem einu sinni var, en er nú horfið.
Þetta er svo sem ekki ný saga, þó hún kunni að fjalla um stórtækari breytingar núna en stundum áður. Flestir muna það þegar fólk tók að flykkjast til höfuðborgarinnar úr sveitum landsins á stríðsárunum og öll þau húsnæðisvandræði sem þar urðu þess vegna.
Allt frá upphafi byggðar í landinu hafa jarðir verið að leggjast í eyði, ábúendur að flytja sig um set, ýmist af fúsum eða frjálsum vilja eða nauðugir.
Alltaf þykir mér jafn sérstakt að koma á stað sem farið hefur í eyði, og ekkert er lengur að sjá nema annað hvort máðar húsatættur eða gluggalaus hús síðari tíma. Maður skynjar alltaf að einhverju leyti, alla þá sögu, atburði, smáa sem stóra, sem þarna hafa átt sér stað, allt sem var svo stórt á meðan á því stóð, jafnt andlegt sem líkamlegt, en er nú horfið, hreyfir engu, markar engin spor í samtíma og umhverfi.
Fyrir skömmu var ég á ferð um slóðir þar sem fyrir bar nokkur eyðibýli, og á einum stað afskekktum, var eitt slíkt sem í eyði hafði farið fyrir tæpri öld síðan. Þar hafði mikil raunasaga gerst, húsbóndinn látist með voveiflegum hætti að vetri, og konan var ein eftir með þrjú ungabörn, án nokkurrar nálægrar hjálpar. Segir sagan að hún hafi brugðið á það ráð, að binda börn sín innan bæjar, svo þau færu sér ekki að voða, á meðan hún braust til næsta bæjar, sem var í verulegri fjarlægð, eftir hjálp.
Svona býr oft saga mikilla atburða í yfirgefnum rústum, þar sem þú verður, á þeirri stund sem þú staldrar við, ekki annars var en að blíður blærinn strýkur þér um kinn og sólin vermir, eins og ekkert hafi í skorist. Lífið heldur áfram sinn vanagang. Það er lögmál þess.
Mér verður stundum í þessu sambandi hugsað til hugleiðingar um þetta efni, sem ókunnur höfundur reit í vikublaðið Fjallkonuna fyrir tæplega hundrað árum síðan, um gömul eyðibýli. Hann sagði:
"[…] Ávallt, er ég kem þar sem fyrr hafa bæir verið en nú er auðn ein, þá hreyfir sér einhver undarleg tilfinning hjá mér og mér verður þungt í skapi. Mér finnst eins og einhver skuggi og drungi færist yfir, þó að sólin skíni í heiði, og þíðvindið sólvarma verða andkalt og hráslagafullt.
Rústirnar, kaldar og ömurlegar, eiga sína sögu. Þær búa yfir gömlum leyndarmálum, þöglar og þungbúnar, og þær láta ekkert uppi af því, sem þar hefir farið fram. Þeir hlátrar, sem þar hafa ómað. Þau tár, sem þar hafa runnið, stríðið, sem þar hefur verið háð, óskirnar og vonirnar, sem þar hafa fæðst og glæðst, ræst og að engu orðið. Allar þær tilfinningar mannlegrar sálar, göfugar og ógöfugar, sterkar og veikar, sem þar hafa hreyft sér. Öll fyrstu lífsmerkin og öll síðustu andvörpin, sem þaðan hafa borist út í hina niðdimmu nótt og hinn sólbjarta dag. Allt þetta geyma hinar gömlu, grónu rústir, liggja á því eins og ormur á gulli. […] Allt þetta liggur í loftinu á slíkum stöðum, breiðir sig og beltar eins og frostreykir lækja og tjarna eftir umliðinn, sólvarman sumardag. […] Þaðan er hráslagi hins blíða blævar og tómlæti, þá er hann líður af hrauninu og mónum, því að nú á hann ekkert erindi lengur heim, hvort sem hann er seint eða snemma á ferð. Túnblómin döggvotu, sem hann kyssti og hjalaði við á morgnana, fífillinn og sóleyjan í hlaðbrekkunni og varpanum, þau eru nú fyrir löngu horfin og þar er nú sem með járni sviðið.
Og gamalmennið, öldungurinn með hvíta hárið, sem sat undir bæjarveggnum í aftanblíðunni og vildi njóta sólarinnar og andvarans í lengstu lög, því hver dagurinn gat orðið síðastur, sem hann færi út, hann er allur á burt. Kominn undir græna torfu fyrir löngu.
Og glókollurinn litli, sem lék sér fyrir knjám afa síns, skjótur í hreyfingum og fjörugur sem hinn bráðlyndi blær, hann verður heldur eigi á leið andvarans, þegar hann þýtur um gamlar stöðvar, og þess er eigi að vænta, því að hann, HANN, er líka fyrir langa löngu kominn í moldina, - moldina og gleymskuna. Leiðið hans þekkist ekki og enginn kann sögu hans lengur. Og þó segir spekingurinn og góðskáldið:
"Aldrei deyr, þó allt um þrotni,
endurminning þess er var.""
Já, þannig er nú lífsins gangur, fólk og saga kemur og fer, skriður tímans er þungur og hraður, og mannlegur máttur fær þar engu um breytt. Við fljótum bara með og verðum að reyna að haga seglum eftir vindi hans á hverjum tíma. Þessi staðreynd segir manni líka hversu mikilvægt það er að njóta augnabliksins svo sem kostur er, njóta yfirstandandi tíma, því hann kemur aldrei aftur, ekkert er það sama, jafnvel ekki frá degi til dags, svo ekki sé minnst á lengri tíma. Mig grunar að mörgu fólki, sem er í blóma lífsins, sem sagt ungt og tæplega miðaldra, finnist það hafa nógan tíma fyrir sér, og ekki sé ástæða til vangaveltna um breytileika staðar og tíma. Þetta er eðli æsku og ungra ára. Það er kannski fyrst þegar fólk fer að horfa til baka, að það sér liðinn tíma í öðru ljósi, í bjarma fjarlægðar, og þá finnst sumum kannski að njóta hefði mátt þess sem var, örlítið betur, þar sem tök voru á að ráða einhverju um það. En þá er það líka orðið of seint. Tími okkar hér á jörð er nefnilega ekki ótakmarkaður og því um að gera að nýta hann sem best hverju sinni, eftir því sem okkur er það mögulegt.
Ég sagði hér á undan að gamlar tættur væru eyddar og áhrifalausar í nýjum samtíma. Kannski var það ekki alls kostar rétt. Ef þær ná að vekja mann þannig til umhugsunar um fallvaltleika jarðlífsins, hversu hratt það líður, og hversu dvöl okkar og athafnir hér, eru líkar neistanum sem hrekkur og skín eitt augnablik, þá eru þær aldeilis ekki áhrifalausar. Í þögn sinni benda þær okkur á að nýta tímann vel og reyna að búa svo um hnútana að minningin, þegar horft verður til baka, veki með okkur ánægjulegar tilfinningar og fullvissu um að við höfum gert það, sem í okkar valdi stóð.
