Tímaskyn
Eitt sinn sagði eldri maður, kunningi minn, þegar hann var að velta vöngum yfir því að eldast: "Það er skrýtið þetta með aldurinn. Þú tekur allt í einu eftir því að börnin þín eru farin að eldast, þau eru jafnvel orðin fimmtug. Þú staldrar við, því þér finnst þú sjálfur ekkert hafa elst. Það eru bara börnin sem vaxa og eldast. Það er eiginlega ekki fyrr en þú ferð að hafa orð á þessu og þau benda þér allra vinsamlegast á að árin hafi nú talsvert færst yfir þig líka, að þú áttar þig á því hvað lífið hefur ætt áfram."
Svona er þetta með árin og tímann og enginn er svo sem eldri en honum finnst sjálfum. Tíminn, eins og hann er mældur hér á jörð, er afstæður, og fer eftir ýmsu. Talsvert er síðan menn tóku eftir því að tími og líf ýmissa dýra, svo ekki sé nú talað um plantna, var á allt öðrum hraða og ferli en okkar mannanna.
Þessu skaut upp í huga undirritaðs er hann tók eftir kónguló, sem hafði ofið net í eitt hornið á utanverðum glugga húss hans s.l. sumar. Netið var einkar haganlega úr garði gert, eins og jafnan er hjá þessum dýrum, burðarstrengirnir merkilega sterkir, miðað við þykkt. Það kom í ljós þegar reynt var að slíta þá, því það gekk hreint ekki við létt átak. Enda mun efni það, sem kóngulóin spinnur vef sinn úr, vera margfalt sterkara en stál, ef af sömu þykkt væri.
Vera kóngulóarinnar, sem var nokkuð skrautleg að sjá, gulröndótt með deplum, þarna á utanverðum glugganum, gaf nokkuð gott tækifæri til þess að fylgjast með athöfnum hennar og lífsmáta.
Við fyrstu sýn varð ekki annað séð en að hún dveldi nánast allan daginn til hliðar í neti sínu og biði eftir bráð, væntanlega óheppinni flugu, sem ekki áttaði sig á þeim hættum sem biðu í þessu haganlega gerða neti. Þegar kvöldaði og kólnaði í lofti, hvarf hún þó jafnan úr netinu, hvert var ekki hægt að sjá. Og fyrir kom að hún mætti ekki í netið hluta næsta dags. Kannski stafaði það af ónógri veiði, hún hafi orðið að leita á aðrar slóðir, eða of miklum kulda í lofti, um það getur undirritaður ekki fullyrt og svo nákvæm var athugun hans á hátterni þessa meðlims dýraríkisins ekki, að hann reyndi að finna út hvert hún fór. En að öllu jöfnu sat hún í neti sínu daginn út og daginn inn, dögum saman, að því er virtist án nokkurrar hreyfingar.
Aðra kynsystur þessarar kóngulóar, rakst undirritaður einnig á eitt sinn, þar sem hún hafði ofið net sitt, í stærra lagi, yfir litla hraunsprungu, á einum kunnasta ferðamannastað landsins. Til gamans var örlitlum gróðurhnoðra hent í netið, til að kanna viðbrögð íbúa þess. Eins og kólfi væri skotið hljóp hún yfir netið, vafði hnoðrann fótum, en áttaði sig fljótlega á að hér var ekki um vænlegan matarbita að ræða. Lyfti hún því hnoðranum upp og henti út fyrir netið. Sem sagt tók til í vistarverum sínum. Aftur var hnoðra hent í netið og sama sagan endurtók sig. Einnig í þriðja sinn. En þegar hent var hnoðra í fjórða sinn brá svo við að kóngulóin hreyfði hvorki legg né lið. Lét bara aðskotahlutinn liggja. Þetta þótti undirrituðum nokkuð merkilegt. Ekki varð annað séð en hún hefði áttað sig á því að hér var um gabb eða tilviljun nátturunnar að ræða. Líklega hefur hún áttað sig á að titringurinn, þegar hnoðrinn lenti í netinu, var sá sami aftur og aftur, og þar af leiðandi um sama hlutinn að ræða, sem hún var búin að kanna og komast að raun um að var ekki ætilegur. Ekki er ólíklegt að hefði fluga lent í netinu og farið að brjótast um, að kóngulónni hefði þótt tilefni til nánari athugunar. Varla bendir þetta nú til þess að um algjört vitsmunaleysi sé að ræða hjá kóngulónni, þó lágt sé talin í "lífsvirðingarstiganum."
Ekki fer hjá því að yfir slíku vakni spurningar um hver sé eiginlega tilgangur lífs sem ekki virðist hafa neitt annað fyrir stafni en að sitja svona í horni sínu, bíðandi eftir bráð til matar. Deyja svo drottni sínum eftir tiltölulega stuttan tíma á okkar mælikvarða, hafi ekki eitthvað annað orðið til þess að klára það áður.
Ekki getum við svarað öllum slíkum spurningum, en ólíklegt er að slíkt líf sé til einskis, þó okkur mönnunum finnist það við fyrstu athugun. Lífskeðjan er svo samtengt og órofin að fátt er þar til einskis nýtt.
Jurtirnar t.d., menn hugsa nú kannski ekki svo ýkja mikið út í gagnsemi þeirra, svona dags daglega. En ef að er gáð þá eru þær undirstaða alls æðra lífs á jörðinni, hvorki meira né minna. Það gæti ekki þrifist ef ekki væri gróðurinn, sem allt lifir á, þó í gegnum milliliði sé. Og ekki hefur manni svo sem þótt jurtirnar merkilegar lífverur eða getað ímyndað sér að þær lifðu sérstaklega fjörmiklu lífi á mælikvarða manna og dýra. En nú hefur kvikmyndatæknin leitt í ljós að þær lifa einmitt mjög athafna- og baráttusömu lífi, reyndar bara á allt öðrum hraða og tíma en við eigum að venjast og getum fylgst með.
Hinn víðkunni fræðimaður, David Attenborough, segir einmitt um það atriði í bók sinni um Einkalíf plantna:
"Plöntur sjá. Þær kunna að telja og geta átt samskipti hver við aðra. Þær geta brugðist við minnstu snertingu og áætlað tíma af ótrúlegri nákvæmni.
Slíkar fullyrðingar virðast ævintýralegar og fjarstæðukenndar, ef ekki beinlínis hreinn uppspuni. Engu að síður hafa grasafræðingar uppgötvað suma þessa eiginleika nýverið, en aðrir hafa verið ljósir hverjum þeim sem eitthvað þekkir til plantna, og það hlýtur að eiga við um okkur flest.
Sproti, sem hafður er í myrkri, skríður í áttina að mjóum ljósgeisla. Plantan getur séð. Ef blóm limgerðis snúa í vestur við sólarlag, breyta þau um stöðu yfir nóttina og snúa mót austri við sólarupprás. Þetta gera þau þótt samfellt ljós skíni á þau svo dögum skiptir. Þau hafa tímaskyn. Flugugrípur lokast því aðeins að hárgikkurinn sé snertur tvisvar. Hann kann greinilega að telja.
Auk þess þurfa plöntur að glíma við sömu vandamál og dýrin, að okkur mönnunum meðtöldum. Þær verða að berjast við óvini sína og kljást við nágrannana um meira vaxtarrými og næringu. Þær fanga aðrar lífverur og nota í eigin þágu. Og þær keppa innbyrðis til að frjóvgun takist sem best.
Fæst okkar vita nokkuð að ráði um atferli plantna og þá eiginleika sem þær búa yfir. Ég held að ástæðan sé sú að líf þeirra miðast við annan tímakvarða en við eigum að venjast. Nú hefur kvikmynda- og myndbandatækninni hins vegar fleygt svo fram að við getum látið tímann líða hratt eða hægt eftir atvikum og flýtt hreyfingum. Athafnir plantna, sem við skynjum ekki þó við horfum stöðugt á þær, verða allt í einu skýrar og greinilegar."
Og Attenborugh segir ennfremur:
"Mér dettur þó ekki í hug að halda því fram að plöntur lifi sams konar vitundarlífi og æðri dýr. Engar sannanir eru fyrir því… Ég tel einnig mjög ólíklegt að plöntur geri sér ljósan tilganginn með athöfnum sínum. Brönugras ákveður ekki að taka á sig gervi kvenvespu til að vespukarlinn láti blekkjast og fjókornin loði við hann þegar hann reynir mökun. Svo slík breyting verði, þurfa þróunaröfl að koma til, svokallað náttúruval, eins og Darwin hefur lýst."
"Í húsi föður míns eru margar vistarverur," segir á einum stað og sannara orð hefur varla verið talað. "Vistarverur" lífs og tíma eru áreiðanlega óendanlegar, og takmarkast aðeins af getu okkar mannanna til að skynja þær og túlka. Við erum svo gjörn á að miða allt við okkur sjálf, gerð okkar og umhverfi. En við erum aðeins ein birting lífsins og tíminn, sem segja má að við höfum sjálf gert hlutlægan og mælt út frá okkur sjálfum, svo óendanlegur og óáþreifanlegur að ekki verður yfir það náð.
Þess vegna komum við sífellt að því að lífsformin, víddirnar og birtingin á þessu öllu, er svo víðtæk og margvísleg að takmarkaður hugur okkar mun aldrei verða þess megnugur að gera sér grein fyrir því. Lífið er eilíft og upplifun þess einnig. Og er það ekki einmitt það sem gerir þetta allt svo spennandi, merkilegt og ágætt?
