Hugvit
Hugvit hefur löngum búið með mannkyni og væntanlega átt einn stærsta þáttinn í því hversu vel því hefur orðið ágengt í jarðlífinu, umfram aðrar tegundir, að minnsta kosti að eigin mati. Annar þáttur sem nefndur hefur verið til marks um velgengni mannsins er sú staðreynd að hann hefur tvær hendur. Vilja sumir meina að þau verkfæri hafi skipt sköpum fyrir hann varðandi möguleika á framkvæmdum umfram aðrar tegundir. Ekki hefur þetta reyndar sannast á öpunum, frændum mannsins, en þar kann að skilja á milli hæfileikinn til hugvits, sem manninum hefur áskapast umfram apana, í ríkum mæli, á þróunarvegi sínum.
Hugvit er yfirleitt túlkað sem miklar gáfur og skarpskyggni. Af því hefur svo gjarnan leitt uppfinningagáfu og uppfinningamenn, svo sem sagan ber með sér. Á yfirstandandi tækniöld er þessi gáfa nokkuð áberandi, ef til vill vegna þess að nú hafa menn meiri tækifæri, fleiri áhöld og tæki sér til aðstoðar, við uppfinningar og þróanir alls konar. Eitt síðasta dæmið og þekktasta hér á okkar ísa kalda landi, er fyrirtæki sem heitir Íslensk erfðagreining, og er það að því er manni sýnist, nokkuð gott dæmi um það hvað hægt er að gera ef safnað er saman hugviti, tækni og aðstöðu dagsins í dag.
Uppfinninga- og hugvitsmenn hafa alla tíð verið til með mannkyni, þó að afrek þeirra hafi að sjálfsögðu jafnan mótast af samtíma þeirra, og þeirri þekkingu sem til staðar var hverju sinni. Með aukinni tæknivæðingu og þekkingu magnast afrekin, og hafa meiri áhrif á líf fólks.
Það kann þó að vera spurning um hvort afrek hvers tíma þyki ekki alltaf jafn merkileg og stórkostleg á sína vísu, því viðhorf samtímans mótast auðvitað ekki síður af því sem vitað er á hverjum tíma.
Íslenskir hugvitsmenn hafa alltaf verið til og eru enn, eins og dæmin sanna. Aðstæður þeirra og möguleikar hafa auðvitað ekki verið jafn glæsileg úr garði ger og nú tíðkast, enda er slíkt eðli þróunarinnar, eins og áður er drepið á.
Fyrir allnokkrum árum var sagt frá í íslensku riti (Heima er bezt), hugvitsemi og uppfinningum manns, sem fæddur var árið 1886 að Illugastöðum í Laxárdal. Það var Ingimundur Bjarnason járnsmiður, frá Árbakka á Sauðárkróki, en Eiríkur Eiríksson átti viðtal við hann fyrir blaðið. Ekki verður annað séð en þarna hafi verið á ferð að mestu leyti ef ekki alveg, sjálfmenntaður maður, en fæddur með svo ríkulegt hugvit, að af bar. Býsna fróðlegt er að glugga í listann yfir helstu uppfinningar hans, og segir Eiríkur meðal annars um hann og smíðar hans:
"Maðurinn er líka einkennilega fjölhæfur, ekki bara á járn, heldur og líka á tré og stein. Hugurinn er allur við það hvernig létta mætti störfin. Hann upphugsar og smíðar vélar og tól til þeirra hluta. Þegar hann var bóndi vestur á Laxárdal, smíðaði hann heylyftivél, "hæsipinna, eins og hann kallar það. Hún byggðist á svipuðu lögmáli og skipsbóman, en þó svo einföld að undrum sætti. [Kona hans] sneri henni með höndunum og lyfti með henni stóreflis heyböggum, sem fis væru, upp í heytóftina til Ingimundar, þegar þau stunduðu búskapinn. […]
Á Laxárdalsdögunum smíðaði Ingimundur líka handknúða sláttuvél. Hún var með meterslöngum ljá, sem gekk í greiðunni. Vann svipað og sláttubúnaðurinn á gömlu Herkúles-sláttuvélunum, nema greiða og ljár var á milli hjólanna á vél Ingimundar. Þegar hann sá seinna útlenda garðsláttuvél, varð hann alveg hissa, því útlendingarnir höfðu einnig sláttutækið á milli hjólanna. Vél Ingimundar reyndist vel nothæf og fékk hann einkaleyfi á þessari uppfinningu. […]
Man einhver eftir tvíálma gaffli, sem stungið var inn í nasirnar á kindahaus við svíðingu, svo hausinn gat ekki snúist, eins og oft vildi verða þegar sviðaprik var notað? Þetta var uppfinning Ingimundar. Hann fann líka upp annað áhald skylt þessu, til að svíða á kindalappir.
Hafa ekki einhverjir aðrir en Skagfirðingar notað kengjajárnið, sem hvorki skemmir vír né kengi girðinga? Þetta áhald er svo einfalt að smíði og gerð, að allir gætu sagst hafa smíðað þetta og fundið upp. Ingimundur fann þetta upp.
Hann fann líka upp dráttarbúnað á hey- og flutningsvagna, sem tengdir eru aftan í dráttarvél. Þessi útbúnaður gerir mönnum ljóst, að það er ekki sama hvernig sambandi vagns og vélar er fyrirkomið.
Einna hrifnastur fannst mér Ingimundur vera af heyýtu sinni, sem var handverkfæri. "Þetta var regluleg uppfinning, segir hann. [Þótti þetta] bráðskondið áhald, þegar það kom fram á árunum fyrir seinna stríðið. Hann fékk einkaleyfi á þessari uppfinningu og seldi talsvert af henni.
Ingimundur smíðaði sér rennibekk, sem var svo næmur að hann hefði hæglega getað rennt í honum taflmenn, ef hann hefði haft mátuleg járn. […]
Ingimundur sýnir mér einn heyspaðann, sem er með skástífum frá blaði og í skaft.
"Til hvers heldurðu að þessar skástífur séu?"
"Ja, mér dettur helst í hug að þær séu til styrktar."
"Nei, þess þarf ekki. Þetta er til þess að spaðinn festist ekki í heystálinu, þegar honum er kippt tilbaka."
Svona einfalt var þetta og til mikilla þæginda."
Stundum er líka sagt að bestu uppfinningarnar séu þær einföldustu, og það virðist hafa verið reyndin með margt af því sem þessi hugvitsmaður fann upp. Allar miðast þær að sjálfsögðu við þarfir samtíma hans, en eru engu að síður merkilegar og af hugviti gerðar.
Og fleiri hugvitsmenn hafa verið frásagnar verðir. Má þar meðal annars nefna hinn sjálfmenntaða hugvitsmann, Ævar Jóhannesson, sem líklega er nú einna kunnastur fyrir krabbameinsseyði sitt, sem mörgum sjúklingnum hefur komið til góða. Hann fann upp, líklega um 1960, nýja aðferð við að framkalla litfilmur fyrir almenning. Svo snjöll var þessi uppfinning að hún mun hafa verið notuð um allan heim allt fram til dagsins í dag. Ævar fékk einkaleyfi á uppfinningu sinni, en á þessum tíma var lítinn stuðning að fá til slíkra hluta, og því fór sem fór, að hann varð að gefa eftir einkaleyfið. Einnig kom hann síðar að smíði íssjár, sem notuð er við að mæla þykkt jökla, en hann tók að sér að hanna sendibúnað hennar. Þessi íssjá komst nokkuð í fréttirnar þegar gamlar herflugvélar fundust með henni, á Grænlandsjökli.
Hér hef ég einungis nefnt til sögu tvo snjalla hugvitsmenn, en þeir eru auðvitað miklu fleiri, bæði nú, fyrr og verða einnig síðar, mannkyni til heilla og framfara.
Þessir menn sýna okkur svo ekki verður um villst, að ekki þarf alltaf að vera vel menntaður og tækjum búinn, ef hugvitið er til staðar. Og það er væntanlega eitthvað sem ekki verður búið til. Það er meðfædd guðsgjöf, eitt af því sem fært hefur manninn út úr hellum steinaldar og allt til göngu á tungli jarðar, í milljóna kílómetra fjarlægð út í tómarúmi geimsins.
Það er langt bilið á milli fyrsta áhalds steinaldarmannsins og farartækis geimfarans sem fyrstur steig fæti á tunglið, en samt er það sama grundvallar fyrirbærið, sem á bak við þessi skref liggur, hugvit þeirra, sem að framkvæmdunum stóðu. Það er hið eina og sanna hreyfiafl framfara og þróunar mannkynsins.
