Norðurljós og fleira
Fræg er sagan um það þegar stórskáldið og athafnamaðurinn Einar Benediktsson ætlaði að selja norðurljósin. Þótti sumum það hámark sölumennskunnar og vera merki um að Einar hafi hugsað sér að hlunnfara kaupendurna.
Ekki skal um það fullyrt en ekki er svo fjarri lagi að ætla að norðurljósin gætu verið Íslendingum einhver tekjulind yfir vetrartímann, í formi áhuga erlendra ferðamanna sem vildu skoða fyrirbærið, því ekki verða norðurljósin séð nema í kringum pólana á jörðinni. Fegurra fyrirbæri getur vart að líta þegar best lætur og hafa ýmsir þjóðflokkar, sem á norðursvæðum búa, skapað sér margvíslegar þjóðsögur um það, í viðleitni sinni til þess að útskýra hvað þarna er á ferðinni. Gaman er að glugga í sumar þessar sögur, sem eru af margvíslegu tagi.
Indíánar í austur Kanada og suðaustur Alaska, túlkuðu norðurljósin t.d. sem dansandi anda látins fólks. Eskimóar, sem lifðu nokkru fjær, trúðu því aftur á móti að norðurljósin væru dans anda dýranna, sérstaklega dádýra, sela, laxa og mjaldra. Mörg eskimóasamfélög munu hafa talið að norðurljósin væru andar hinna látnu í boltaleik með rostungshauskúpu. Eskimóar á suður Grænlandi töldu í þjóðsögum sínum, að norðurljósin væru andar barna, sem látist höfðu í fæðingu. Þá átti hinn stöðugi dans þeirra, hring eftir hring, að valda þessu sífellda streymi og sveiflun norðurljósanna.
Indíánar, sem bjuggu þar sem Washington ríki í Bandaríkjunum er nú, tjöldu að norðurljósin væru eldar lengst í norðri, sem kynntir væru af dvergakynþætti, á stærð við hálfa kanóbátsár, þegar þeir væru að sjóða hvalspik. Önnur þjóðsaga sagði að þegar skapari jarðarinnar hafði lokið verki sínu, hefði hann ferðast norður til dvalar þar og kveikt mikla elda, sem norðurljósin væru glampar af. Var það til að minna fólk hans á að hann hugsaði enn til þess. Einn indíánaflokkurinn átti sögur um að ljósin væru kyndlar sem notaðir væru af miklum en friðsamlegum risum í norðri, við veiðar á fiski um nætur. Aðrir töldu að þau væru glampar af miklum eldurm sem töfra- og stríðsmenn norðlægra þjóða kyntu undir pottum sem þeir væru að sjóða dauða óvini sína í.
Svona hefur maðurinn alla tíð reynt að hafa skýringu á reiðum höndum um flest fyrirbæri náttúrunnar, og fyrr á öldum var ekki um annað að ræða en leita til þjóðtrúar og þjóðsagna. Sögurnar sýna að norðurljósafyrirbærið hefur að nokkru leyti vakið óttablandna virðingu hjá þessum þjóðum, enda geta þau verið býsna tignarleg þegar mest gengur á hjá þeim. Hvort einhverjar íslenskar þjóðsögur eru til um norðurljósin er mér ekki kunnugt, en ekki er alveg ólíklegt að menn hafi átt sínar skýringar á þeim eins og aðrir meðbræður þeirra á norðurslóðum.
Nú á dögum er auðvitað öldin önnur, miklar og nákvæmar rannsóknir hafa farið fram á þessum margfrægu ljósum, auk þess sem menn hafa um árabil verið þess umkomnir að skoða þau utan úr geimnum.
Stundum, þegar fylgst er með þeim, er sem norðurljósin snerti jörðina í fjarska en svo mun þó aldeilis ekki vera, því lægstu ljósin eru í u.þ.b. 100 kílómetra hæð og þau hæstu geta náð í allt að fjórfalda þá hæð. Og nú vita menn að þau stafa af svokölluðum sólarvindi, það er gas- og rafagnablæstri, ef svo má segja, frá sólinni. Sólin sendir okkur sem sagt ekki bara ljós og hita, heldur dágóðan skammt af rafeindum og ýmsu fleiru.
Nú um þessar mundir (haust 2000) mun hún einmitt vera í nokkuð miklu fjöri með þetta og hefur verið svo um nokkurt skeið. Tímabilið ku vera að ná hámarki nú á þessu ári. Jörðin er varin fyrir þessum sendingum hennar af segulsviði sínu og ná rafeindirnar því aðeins inn í lofthjúpinn við pólana, vegna lögunar seglusviðsins. Í október 1995 varð jörðin t.d. fyrir geysimikilli truflun í seglusviðinu af völdum sólarvinds, sem olli gríðarlega miklum norðurljósum sem sáust mun sunnar á jarðarkringlunni en venjulegt er. Í það sinn braust risastórt "segulský" frá sólinni, og innihélt það m.a. heitt gas úr kórónu hennar. Ferð "skýsins" á leið til jarðarinnar var rúmar 2 milljónir mílna á klukkustund og verður það nú að teljast sæmilegur sprettur.
Mennirnir hafa fært sér í nyt smækkaða mynd þessa fyrirbæris, í hinum svokölluðu "neonljósum," en þar er rafstraumi hleypt í gegnum gaspípur sem verða glóandi. Segja vísir menn að þar sé á ferðinni sama lögmál og það sem veldur norður- og suðurljósum jarðarinnar.
Norðurljósafyrirbærið mun einnig vera að finna á öðrum hnöttum sólkerfisins og hafa menn náð myndum af því.
Hin "tæknilega" skýring á tilurð norðurljósanna er nú kannski ekki jafn rómantísk eða mannleg og hinar gömlu þjóðsögur gáfu til kynna en hvort sem haft er til hliðsjónar, þá verður það ekki af þeim skafið að gaman getur verið að fylgjast með síbreytileika þeirra og dansi á stjörnubjörtum kvöldum, þegar ljósamengun þéttbýlisins er fjarri.
