Trú og forræðishyggja
Trúin á eitthvað æðra og meira en skilgreint verður að fullu, hefur fylgt mannkyni frá árdögum þess, að því er best verður séð.
Sérstakt er það, að sama hvort litið er til "hámenntaðra" nútímamanna og fræðinga, eða nær klæðalauss frumbyggja í frumskógum Suður-Ameríku, svo dæmi sé tekið, þá eiga þessir aðilar allir það sameiginlegt að trúa á eitthvað yfirnáttúrlegt, eitthvað ósýnilegt, sem öllu er æðra, sem öllu stjórnar á bak við tjöldin. Þetta eitthvað, fyllir manninn lotningu, og hann finnur til smæðar sinnar gagnvart því. Reyndar hefur maðurinn verið sjálfum sér samkvæmur hvað það varðar að geta ekki verið sammála um eðli þessa æðri krafts, og á ég þá einna helst við fólk vestrænna þjóða. Menn hafa skapað sínar eigin hugmyndir og leiðir, og svo sem venja er, telja allir sína þá einu réttu. Upp hafa sprottið ýmsar hliðargreinar, ekki hvað síst í kristninni, og talsvert hefur borið á því að aðilar innan þeirra hliðargreina, hafa talið þá sem hægar vilja fara í trúariðkun sinni, og eru ef til vill ekki alltaf að bera hana á torg, vera villuráfandi og allt að því útskúfaða. Þeir einir, sem játa trú sína opinberlega, og tala um hana í tíma og ótíma, séu þeir einu hólpnu.
Forræðishyggja hefur löngum fylgt trúarbrögðunum, og sjálfskipaðir fræðingar hafa talið sig þess umkomna í gegnum aldirnar, að túlka trúartexta og segja hinum hvað þeir mega og hvað ekki, og hvað sé Guðs vilji í flestum efnum.
Menn virðast hafa verið fljótir að finna út að nota mátti trúmálin sem stjórntæki, vegna hinnar eðlislægu tilfinningar fólks fyrir einhverju æðra, sem á bak við allt stendur og öllu ræður. Það hefur m.a. orðið til þess að margt það ljótasta sem framið hefur verið gagnvart saklausu fólki í veraldarsögunni, hefur verið gert í nafni trúar. Í nafni þess, sem á að tengjast því fegursta og kærleikríkasta, sem fundið verður.
Þannig er nú maðurinn "innréttaður," að fátt er honum heilagt, ef það getur fært honum sjálfum völd og yfirráð yfir samborgurum sínum.
Öll mál hafa jafnan tvær hliðar, og ekki væri ljós án myrkurs. Hræsnin hefur því ansi oft verið fylgifiskur trúmálanna og er svo enn þann dag í dag. Og enn í dag er verið að framkvæma myrkraverk í nafni trúarinnar, vítt og breitt um heiminn.
Reyndar má kannski telja að stjórnunarleg ítök kirkjunnar hafi minnkað verulega frá því sem var, fólk er orðið menntaðra og upplýstara og lætur ekki alltaf segja sér hvað sem er. Í dag verður leikmaður helst var við forræðishyggju og stjórnsemi í nafni trúar hjá hinum ágæta páfa kaþólskra, sem aðsetur sitt hefur í Róm. Alkunnugt er máltækið að einhver sé "kaþólskari en sjálfur páfinn í Róm," og hefur mér jafnan fundist það máltæki vísa til þess að hann sé tákn íhaldssemi og fornra "dyggða."
Þessu skaut upp í hugann þegar frá því var skýrt á því herrans ári 1999, að páfinn hefði aðeins nýlega leyft notkun útvarps og sjónvarps innan páfagarðs, og í framhaldi af því hefði hann ákveðið að veita nunnum einnig aðgang að farsímum, faxtækjum og Netinu. Hann lét engu að síður fylgja þá kröfu að þær nýttu sér nýfengin réttindi af "fyllstu skynsemi og hófsemi."
Fréttinni fylgdi og að nunnur, sem dýrka guð sinn í klaustri páfagarðs, mættu hlusta á útvarpsstöð þá sem rekin er í páfagarði og jafnframt horfa á sjónvarpsfréttir, þar sem fjallað er um málefni er varða kirkjuna, t.a.m. ferðir páfans erlendis.
Í tilskipun páfagarðs sagði, að þessum gildandi undantekningum frá gildandi reglum yrði að halda í lágmarki, til að "standa vörð um andlega íhugun nunnanna."
Ekki er svo að sjá að blessaðar nunnurnar hafi yfirleitt verið spurðar álits eða hvort munkar voru meðtaldir. Hér talaði sá, sem valdið hafði, og þá væntanlega frá Guði.
Þetta er kannski dæmi um eitt einkenni trúarbragða, þau eru oft á tíðum sein að laga sig að breyttum tímum og hugsunarhætti. Þau litast gjarnan af þörfum og yfirhafningu þeirra sem um þau fjalla, og ekki er það nú alltaf hugsjónin eða hjartans sannfæring um eðli boðskaparins, sem þar ræður ferðinni. Stundum verður manni á að halda, að samkvæmt boðskap og rökfærslu trúarboðenda, sé Guð á móti framförum og breytingum. Honum sé mest í mun að hafa viðhorf og lífsmottó eins og þau tíðkuðust fyrir svo sem 2000 árum síðan.
Með því eru menn nánast að segja að Guð hafi skapað heiminn í eitt skipti fyrir öll og hafi ekki ætlað honum að þróast neitt eftir það. Það er eins og að menn falli iðulega í þá gryfju að gera ekki ráð fyrir því, að hafi hann verið höfuðsmiður og allsráðandi heimsins við upphaf hans og í árdaga trúarbragðanna, þá hljóti hann að vera það enn þann dag í dag, höfundur og alltumlykjandi verund lífs og lima. Veröldin í dag hlýtur því að vera afleiðing þess sem hugsað var í upphafi, einnig þess sem verið hefur og orðið síðan. Hafi Guð stjórnað því sem varð og gerðist í árdaga, þá hlýtur hann að gera svo enn í dag. Reyndar er ég ekki að segja þar með, að menn haldi öðru fram, en maður getur ekki varist því stundum að velta fyrir sér þessari mótsögn, þegar maður hlustar á fólk í dag, sem segist vera að boða öðrum trú, og þá væntanlega sína trú, staðhæfa hiklaust, að sé viðkomandi atriði ekki tiltekið í Biblíunni eða að þar standi eitthvað annað um það en þú telur rétt og eðlilegt, þá sé það guðlast og villutrú.
Jaðrar það ekki við að vera vanmat og vantraust á Guði og eðli hans?
Guðjón Baldvinsson.
